BURZYŃSKI ZBIGNIEW JÓZEF (1902–1971), inż., kaptan pilot, konstruktor balonów wolnych, wykładowca Oficerskiej Szkoły Aeronautycznej w Toruniu, organizator sportu balonowego, dwukrotny zwycięzca Międzynarodowych Zawodów Balonowych o pucharu Gordon-Bennetta, posiadacz trzech rekordów międzynarodowych.
Urodził się 31 III 1902 w Żółkwi koło Lwowa, w rodzinie Władysława, dra prawa inż. leśnictwa i nadleśniczego Lasów Państwowych w Małopolsce Wschodniej. Do szkoły średniej uczęszczał we Lwowie, Wiedniu i Krakowie, gdzie wstąpił do Korpusu Kadetów na Łobzowie, otrzymując tamże w 1920 świadectwo dojrzałości. Skierowany został do Szkoły Podchorążych Artylerii w Poznaniu, którą ukończył z 11 lokatą (na 400).
Loty sterowcem „Lech”
Po 2 miesiącach służby w 2 Pułku Artylerii Górskiej w Nowym Targu wysłany został 1 V 1921 do Oficerskiej Szkoły Aeronautycznej w Toruniu na Kurs Obserwatorów Aeronautycznych. Awansował w sierpniu 1921 na podporucznika, ukończył kurs w pierwszym kwartale 1922 z pierwszą lokatą, otrzymał tytuł i dyplom obserwatora balonowego, z zaliczeniem do personelu latającego od 1 I 1921. Został w wojskach balonowych w Toruniu. W kilka miesięcy. później, po skończonym sezonie lotów sterowcem, otrzymał dyplom pilota sterowcowego, a po jednym locie szkolnym i jednym samodzielnym z Poznania – dyplom pilota balonów wolnych w końcu 1922.
W Toruniu był wykładowcą i tłumaczem – znał język francuski i niemiecki, oraz członkiem Sekcji Odczytowej Towarzystwa Wiedzy Wojskowej. Podstawowym jego zajęciem były wykłady w toruńskiej szkole z przedmiotów: „Obserwacja z balonu” i „Teoria strzelania – artyleryjskiego”.
Na początku 1922 sprowadzono do Torunia z Francji, z demobilu, sterowiec ciśnieniowy firmy Zodiac (3150 m3), który nazwano „Lech”. Przydzielony do załogi sterowca Burzyński przetłumaczył z francuskiego instrukcję jego montażu, obsługi i lotów. Sterowiec został na miejscu zmontowany i uczono się na nim latać – bez instruktora, którego Francuzi nie przysłali.
Pierwszy lot na balonie wolnym Burzyński odbył latem 1922. Dwa lata pózniej został odkomenderowany do Francji na dwumiesięczny staż fabryczny w centrum francuskich wojsk balonowych wraz z wytwórnią balonów w Chalai-Mendon za Wersalem. Po powrocie, pod koniec kwietnia 1924 przeniesiony został do Centralnych Warsztatów Aeronautycznych w Legionowie, gdzie uruchomił pierwszy w Polsce warsztat produkujący powłoki balonowe wszelkiego typu. Pod jego kierownictwem zbudowano pierwszy w Polsce balon na uwięzi i pierwszy balon wolny. Jednocześnie Burzyński p. o. młodszego oficera 3. kompanii balonów zaporowych. W tym okresie często był delegowany do Torunia z wykładami na kursach oficerskich.
W 1925 opublikował rozprawę Sterowce oraz awansował do stopnia porucznika. W Legionowie pozostał do marca 1937, był kier. warsztatu powłokowego, pracował w biurze konstrukcyjnym, był dowódcą kompanii balonów obserwacyjnych w 2 baonie balonowym.
Tam też, w 1925 przeleciał sterowcem „Lech” nad Warszawą. W latach 1928–38, prowadził czynną działalność zawodniczą w sporcie balonowym. We wrześniu 1928 uczestniczył w Krajowych Zawodach Balonów Wolnych. Startował z Warszawy, wraz z Franciszkiem Hynkiem, na balonie „Lwów” (750 m3), który przeleciał najdłuższą odległość i zajął 1 miejsce.
15 VIII 1929 startował po raz pierwszy w zawodach międzynarodowych w Poznaniu, z okazji Powszechnej Wystawy Krajowej. Na balonie „Wilno” (1200 m3), pilotowanym przez ppłka Jana Sielewicza, lecieli z Poznania, przez Rawicz, Wrocław, Sudety, Drezno do Berlina. W październiku 1930 startował ponownie w zawodach krajowych na balonie o pojemności 750 m3, lecz na skutek lądowania w ZSRR (w pobliżu Bobrzyska) został wyeliminowany z zawodów za sprzeczne z regulaminem przekroczenie granicy.
Od 1932 Polska brała udział w Międzynarodowych Zawodach Balonowych o nagrodę im. Gordon-Bennetta. Burzyński razem z Hynkiem (pilot odpowiedzialny) startował w Bazylei na balonie „Gdynia” (1200 m3). Zajęli 6 miejsce na 16 startujących balonów. Odległość z Bazylei do Bielan w Warszawie – 1075 km przelecieli w ciągu 17 godzin i otrzymali nagrodę za najlepszą prędkość – 63 km na godzinę.
Rekordowy lot balonem „Toruń”.
28 II 1933 Burzyński zainicjował pierwszy w Polsce lot balonem na wysokość. Odbył go w Legionowie wraz z Hynkiem na balonie „Toruń” (2200 m3), uzyskali wysokość 9762 m, przy najniższej temperaturze: – 60 stopni. Ten sukces zadecydował o wyznaczeniu obydwu w 1933 na zawody Gordon-Bennetta do Chicago, gdzie Burzyński i Hynek odnieśli na balonie „Kościuszko” (2300 m3) pierwsze w tych zawodach zwycięstwo dla Polski, lądując w Kanadzie (1361 km w czasie 39 godzin i 39 minut).
W kolejnych zawodach Gordon-Bennetta, w 1934 w Warszawie, Burzyński startował na balonie „Warszawa II” z Janem Zakrzewskim, w których zajęli drugie miejsce, lądując pod Riazaniem w ZSRR (1301 km w czasie 36 godzin i 42 minut).
W następnych zawodach we wrześniu 1935 leciał z Władysławem Wysockim na „Polonii II” z Warszawy pod Stalingrad – obecnie Wołgograd (1650 km w czasie 57 godzin i 54 minut) i zdobyli dzięki temu dla Polski na własność nagrodę Gordon-Bennetta, za trzykrotne kolejne zwycięstwa. Uprzednio, 28 III tego roku, Burzyński z Wysockim ustanowili rekord świata – wysokości lotu balonem, osiągając 9437 m i bijąc poprzedni rekord tej kategorii należący do Amerykanina komandora T. Settle (8600 m).
Potem w lipcu obaj osiągają na balonie „Toruń” wysokość 10002 m. Burzyński wraz z dr. Konstantym Jodko-Narkiewiczem ustanowił też 29 III 1936 na balonie „Warszawa II”, startując z Legionowa, nowy rekord świata wysokości, osiągając 10 835 m (w klasie A–9 dla balonów o pojemności od 3001 do 4000 m3). Na potwierdzenie tego rekordu obaj wznieśli się 18 VI tego roku na wysokość 10 200 m. Rekord ten utrzymał się w tabeli rekordów świata Międzynarodowej Federacji Lotniczej (FAI) ponad 20 lat.
Rekordy świata.
Burzyński ustanowił jeszcze 2 inne rekordy świata: odległości przelotu na balonie – 1650,474 km (15–18 IX 1935) i długotrwałości lotu na balonie – 47 godzin 54 minut (w kategorii balonów o pojemności od 1001 do 4000 m3). W 1938 przygotowywał w Tatrach lot stratosferyczny „Gwiazdy Polski” i razem z dr. Konstantym Jodko-Narkiewiczem planowali przeprowadzenie badań naukowych i pobicie światowego rekordu wysokości. Jednak z powodu awarii lot nie doszedł do skutku.
Burzyński dokonał także oblotu balonu zmotoryzowanego. Będąc stale w wojsku, 1 I 1934 awansował do stopnia kapitana. W 1937–39 był słuchaczem i ukończył kurs Szkoły Oficerów Technicznych Lotnictwa w Warszawie. W tym samym czasie wykonano według jego projektu prototyp balonu zaporowego. Stateczniki tego balonu produkowane były seryjnie i stosowane na polskich balonach także z powodzeniem w czasie ostatniej wojny w Anglii. Od 1939 był dowódcą kompani balonów obserwacyjnych i pozostawał na tym stanowisku podczas kampanii wrześniowej.
Po wybuchu II wojny światowej przebywał od 6 X 1939 do 1 IV 1945 w obozie jenieckim w Dössel w Niemczech, gdzie uczył się angielskiego, matematyki, studiował filozofię i ekonomikę oraz wygłaszał odczyty i uczył języka francuskiego i początków angielskiego.
Po wyzwoleniu był od 1 V do 4 XI 1945 oficerem łącznikowym między trzema obozami polskich robotników wywiezionych przymusowo do Niemiec i jednym obozem bylych jeńców wojennych – a władzami brytyjskimi w okolicach Recklinghausen (4 Commando Brigade) w okupowanych Niemczech.
Do kraju wrócił 6 XI 1945. Podjął studia w Politechnice Warszawskiej, gdzie w 1955 uzyskał dyplom inż. mechanika specjalności balonowej. Tamże pracował. w charakterze starszego asystenta, a potem konstruktora w katedrze Budowy Lotnisk. Burzyński był czynnym propagatorem sportu balonowego i współinicjatorem jego reaktywowania po wojnie. Po powołaniu w 1956 Rady Balonowej Aeroklubu PRL, został jej przewodniczącym i kierował nowo powołaną Komisją Balonową Aeroklubu PRL.
W 1956–69 sporządził dokumentację techniczną balonów wolnych o pojemności 1200– –1600 m3, sprawował nadzór techniczny nad ich budową i oblatał je; wykładał na kursach pilotów, instruktorów i mechaników balonowych, wyszkolił 14 pilotów, w tym 3 instruktorów. Inicjował i współorganizował krajowe zawody balonowe oraz starty młodych pilotów za granicą. Był stałym delegatem Aeroklubu PRL w Międzynar. Kom. Balonowej FAI. W 1966–9 przebywał kilkakrotnie w Czechosłowacji, sprawując nadzór techniczny nad reaktywowaniem sportu balonowego w tym kraju; był tam wykładowcą i instruktorem. Od 1956 był członkiem Kom. Hist. Aeroklubu PRL, od listopada 1957 członkiem Klubu Seniorów Lotnictwa Aeroklubu PRL i członkiem jego zarządu oraz komisji rewizyjnej, Członkiem Honorowym Aeroklubu Warszawskiego. W listopadzie 1963 wstąpił do PZPR.
Burzyński wykonał 138 lotów balonowych (najwięcej w Polsce), z tego 73 przed wojną. Wylatał na różnego rodzaju balonach: wolnych lub na uwięzi oraz na sterowcach ok. 1500 godzin. Napisał i wydał książki: „Kościuszko” nad Ameryką (1934) i Balonem przez dwa kontynenty (dwa wydania – 1956 i 1969); był autorem wielu publikacji w prasie lotniczej.
Odznaczony został Krzyżm Oficerskim (1964) i Kawalerskim (1935) OOP, dwukrotnie Złotym Krzyżem Zasługi (1933 i 1934), Odznaką Honorową LOPP – I Stopnia Złotą, Brązowym Medalem za Zasługi dla Obronności Kraju (1967). Międzynar. Federacja Lotnicza (FAI) wyróżniła go dyplomami: P. Tissandiera (1959) i Montgolfiera, a Aeroklub PRL jako jednego z pierwszych – odznaką Zasłużonego Działacza Lotnictwa Sportowego (1966). Od 1961 był dożywotnim członkiem honorowym amerykańskiego Towarzystwa Statków Lżejszych od Powietrza (LTA).
Burzyński zmarł w Warszawie 30 XII 1971, pochowany został na Cmentarzu Komunalnym (dawny Wojskowy) na Powązkach, kwatera 14C – 1–13. Był dwukrotnie żonaty; pierwsza żona i syn Marek zginęli w Warszawie w maju 1944 rozstrzelani przez Niemców. Ożenił się ponownie we wrześniu 1953. Jego imieniem została nazwana ulica w osiedlu mieszkaniowym na bylym lotnisku Aeroklubu Warszawskiego Gocław w Warszawie.
- K. Przybyszewski,Toruński Słownik Biograficzny t. 7, ToMiTo, UMK, Toruń 2014