Durek Wojciech Aleksander | Książnica Kopernikańska

Durek Wojciech Aleksander

Autor
Kazimierz Przybyszewski
Kategoria
Biogramy

DUREK WOJCIECH ALEKSANDER(1888–1951), rzeźbiarz i malarz toruński.

Urodził się 23 III 1888 we wsi Mała w pow. ropczyckim w Małopolsce, w wielodzietnej rodzinie rolnika Franciszka i Marii z Magierów.

Nauki artysta rzeźbiarz i malarz pobierał w średniej szkole artystycznej w Zakopanem, w Wyższej Szkole Techniczno-Przemysłowej w Krakowie, w podobnej, jak się zdaje, szkole w tyrolskim Laas, w 1911 w Akademii Sztuk Pięknych w Mediolanie, a także pogłębiał praktykę rzeźbiarską w 1915 w Grazu.

Jego pierwsza wystawa prac malarskich i rzeźbiarskich zorganizorganizowana w 1920 przez krakowskie Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, na której wystawił 9 prac malarskich i rzeźbiarskich, która spotkała się z uznaniem krytyki. Charakterystyczny był tytuł rec. M. Szukiewicza.

Współzałożyciel pracowni „Rzeźba”.

W 1921 zamieszkał w Toruniu, rozpoczynając najbardziej aktywny okres w swoim artystycznym życiu. Poznał zamieszkałego w Toruniu, pochodzącego także z Małopolski, rzeźbiarza i malarza Ignacego Zelka i wraz z nim włączył się w ożywiony nurt życia artystycznego m. Obaj zostali w 1921 członkami Konfraterni Artystów, stając się niebawem filarami konfraternianego życia. Byli współzałożycielami pracowni „Rzeźba”. Atelier to, mieszczące się przy ul. Sukienniczej 2, polecało, jak pisał B. Mansfeld - Projekty i wykonanie wszelkich urządzeń wnętrz kościelnych, jak: ołtarze, feretrony, figury św., witraże, obrazy olejne, polichromie itd., figur przydrożnych, rzeźb rodzajowych, jak: ozdób do ogrodów, sztukaterii itp. oraz grobowców w sztucznym kamieniu, granicie i marmurze. W 1923 wykonał D. dla Torunia pomnik Stanisława Moniuszki (zdemontowany w 1928) i pomnik Sapera, zamówiony przez żołnierzy i oficerów 8 Pułku Saperów (zniszczony przez Niemców w 1939). Wspólnie z M. Rożkiem i I. Zelkiem byli autorami grup rzeźbiarskich dla Kalwarii w Wielu. Współtworzył również grupę rzeźb zlokalizowanych na Cmentarzu Wielewskim. Niestrudzone wysiłki ks. prałata płka Jerzego Sienkiewicza doprowadziły do wystroju rzeźbami i malaturami wnętrza kościoła garnizonowego w Toruniu, co było zasługą jego i Zelka, którzy w znacznej mierze bezinteresownie wykonali szereg prac.

Współpraca rzeźbiarska z Zelkiem

Durek był m.in. twórcą wspaniałego ołtarza polowego z Chrystusem dźwigającym krzyż, ustawionego na zewnątrz kościoła oraz pięknych malowideł nad bocznymi ołtarzami, wyobrażających Matkę Boską, Królową Korony Polskiej i św. Rodzinę, następnie Apostołów umieszczonych we wnękach naokoło prezbiterium. Poza tym z pracowni przy ul. Sukienniczej zrealizowano szereg popiersi o znacznej wartości artystycznej i nadzwyczajnym podobieństwie osób portretowanych, a Durek i Zelek zyskali uznanie i kolejne zamówienia na portrety w glinie i marmurze. Współpraca artystów trwała z przerwami do 1930, kiedy to Zelek otworzył przy ul. Reja własną pracownię. Od VI 1925 do VIII 1926 Durek mieszkał w Limanowej.

Po powrocie do Torunia, jak pisał B. Mansfeld, do 1933 wykonał, prace o różnej skali wielkości – od np. projektu medalu upamiętniającego pierwszy Sejm RP (III nagroda w konkursie), po kompleksy rzeźb o tematyce religijnej i historycznej stawiane w parkach. Był m.in. twórcą płaskorzeźb do nowo wybudowanej kaplicy Matki Boskiej w Chełmży i pomnika Chrystusa Króla w Chojnicach, który stanął na cokole dawnego pomnika cesarza Wilhelma II. Przetrwał on wojnę i został odrestaurowany. Wspólnie z Zelkiem stworzyli pomnik Chrystusa Króla w Sępólnie. Malował także portrety i sceny religijne, w Muzeum Okręgowym w Toruniu znajdują się dwa jego obrazy
„Autoportret’ z 1922 i „Pieta” z 1927. Recenzja z wystawy jego prac zorganizowanej latem 1930 w Muzeum Lubelskim ocenia korzystnie wykonane z bloku marmurowego rzeźby: „Lawina”, „Wybór Miss”, „Skarb”,„Na brzegu”, „Wykopalisko”, „Ona” i „Madonna” i stwierdza, iż prace te przemawiają do widza istotną formą rzeźby, tj. bryłą trójwymiarową. Natomiast pisząc o obrazach zauważał, że „Moc”, „Wiosna”, dwie „Legendy”, „Zbójnik”, są ściśle spokrewnione z rzeźbą. Na wystawie znajdowały się także 2 obrazy o wartościach ściśle i wyłącz- nie malarskich, akwarele i pastele: „Maneczek” i „Matka”. Durek stworzył w Lublinie rzeźby w ołtarzach kościoła garnizonowego. Na Pomorzu cieszył się Durek, Zelek i Eugeniusz Gros poparciem wojewody dra S. Wachowiaka (1924–6), który co kilka miesięcy zamawiał ich prace i przy swych rozlicznych wizytach rozdawał je wybitnym oso- bom, np. w Pelplinie ofiarował sufraganowi bpowi Jakubowi Klunderowi wyrzeźbiony przez Durka krucyfiks. Zapoczątkowało to zapewne, ściślejsze związki Durka z Pelplinem. Do ok. 1931 Durek zrealizował tam duży zespół rzeźb w parku biskupim, składający się z grup: „Św. Wojciech” i „Cud nad Wisłą” oraz figury 10 bpów chełmińskich. Rzeźby te zostały zniszczone przez hitlerowców. Natomiast na miejscowym cmentarzu przetrwał monumentalny krzyż z płaskorzeźbionymi scenami na cokole (1931–2). Kompozycja powstała z inicjatywy bpa Okoniewskiego, ale fundatorem była parafia pod przewodnictwem ks. proboszcza Wacława Lewandowskiego. Aktu poświęcenia dokonał proboszcz w niedzielę misyjną 18 października 1936.

Monument o wysokości 13 metrów, stanął na obmurowanym podwyższeniu terenu. Głównym jego elementem jest pełnoplastyczna postać Chrystusa (wys. 3,6 m), zawieszona na monumentalnym, 7 metrowym krzyżu. Pomnik skomponowany jest symetrycznie i taka kompozycja przeważa też w płaskorzeźbach, podkreślając ich powagę. Przetrwały też dwa gryfy pomorskie na ganku pałacu biskupiego. Wszystkie rzeźby były wykonane z betonu, który stał się w tym czasie ulubionym jego materiałem. Z niego też wykonał jeszcze większy kompleks rzeźbiarski na terenie garnizonu w Ostrowi Mazowieckiej (1932–3), w części fundowanych przez promowane kompanie pchor. piechoty. Znajdują się one tam w trzech oddzielnych miejscach, dwa wzorem pelplińskim, to alejki wytyczone parami ustawionymi grupami, ukazującymi bohaterów powstania listopadowego oraz wielkich wodzów polskich (królów i hetmanów). Jedyną postacią cywilną w tym zespole, był Moniuszko. Do dziś przetrwały prawie wszystkie, z wyjątkiem Hołdu pruskiego i konnego posągu Józefa Piłsudskiego (A. Wolski) Przy realizacji tego zamierzenia pomagał jego młodszy brat Andrzej, także rzeźbiarz oraz miejscowy rzemieślnik A. Kita. Niestety, konflikt jaki powstał między braćmi sprawił, że ich drogi na dobre się rozeszły.

Ponadto Durek był twórcą polskiej wersji pomnika Chrystusa Króla, wzorowanej na 30 metrowej figurze górującej nad Rio de Janeiro. Betonowa figura mierząca około 17 m ustawiona została na najwyższym wzgórzu w pobliżu jego wsi rodzinnej Mała koło Wielopola Skrzyńskiego. W czasie II wojny światowej Niemcy odstrzeli Chrystusowi palec u ręki. W Toruniu w 1922 i 1924 jako członek Tow. Przyjaciół Sztuk Pięknych Durek wystawił rzeźby portretów wykonanych w gipsie, glinie i drewnie, uderzających siłą wyrazu, śmiałością ujęcia z podkreśleniem cech charakterystycznych podobieństwa (świetny portret dra J., pełne wyrazu płaskorzeźby w drewnie – „Góral modlący się” i oryginalnie pomyślana
„Fala”).

Ostatnie lata życia spędził w Kielcach, gdzie miał jeszcze dwie wystawy (1945, 1947). Do rzeźby pomnikowej wrócił w 1945, wykonując dla Chełmży pomnik ku czci Polaków pomordowanych przez hitlerowców. Kilka jego monumentalnych rzeźb wykonanych w 1945–50, znajduje się w Końskich w woj. świętokrzyskim. „Pomnik Wdzięczności”, postawiony w 1946 przy głównej ul. miasta, składa się z ok. trzymetrowej wysokości kolumny, zwieńczonej orłami, na której stoi, ok. dwumetrowej wysokości posąg Matki Boskiej. Po bokach tej kolumny znajdują się dwa skrzydła, z bogato rzeźbioną symboliką. Kolejną rzeźbą wykonaną t.r. przez artystę jest ustawiony na wysokim cokole na środku rynku pomnik Tadeusza Kościuszki na koniu.

Rzeźby na cmentarzu parafialnym w Końskich

Bardzo pięknym dziełem rzeźbiarskim Durki jest pomnik Partyzantów na cm. parafialnym w Końskich. Postawiono go w końcu lat czterdziestych na zbiorowej mogile kilkunastu (przeważnie akowców) poległych w walkach z Niemcami w okolicach Końskich. W tej mogile leży bohater Ziemi Koneckiej por. cichociemny Waldemar Mariusz Szwiec, pseud. „Robot” z Torunia. W 1949 na ścianie zabytkowego budynku plebani w Końskich Durek wykonał płaskorzeźbę Chrystusa podającego ręce młodemu człowiekowi w mundurze. Według tamtejszej tradycji Durek miał być także twórcą wykonanego w latach czterdziestych pomnika Chrystusa Króla, usytuowanego u wylotu ul. Zamkowej w Końskich. Pomnik ten w połowie stycznia 1945 został mocno uszkodzony pociskami przy zdobywania przez Armię Czerwoną. Kilka lat później został odbudowany i odnowiony, prawdopodobnie także przez Durka. Jeszcze jedna rzeźba artysty znajduje się na cmentarzu parafialnym w Końskich. Jest to prywatny grobowiec rodziny Świerczyńskich, wymordowanej przez gestapo w Końskich. Pomnik przedstawia siedzącego anioła osłaniającego skrzydłami grób i dwie po bokach tablice z nazwiskami straconych.

Prace Durka znajdują się w zbiorach muzeum okręgowego w Toruniu i Bydgoszczy oraz Muzeum Teatralnym w Warszawie. W rodzinie państwa Konkolewskich znajduje się odlew z brązu portretu Franciszka Konkolewskiego, właściciela dużego zakładu stolarskiego w Toruniu; zamówiony u Durka. przez dra Leona Konkolewskiego rzeźbiony w drewnie stylizowany orzeł w koronie, znajduje się u znajomych państwa Konkolewskich w Holandii.

Durek zmarł na zawał serca w Szpitalu św. Łazarza na Woli w Warszawie 27 VI 1951. Pochowany został na pallotyńskim cmentarzu w Ołtarzewie, gdzie zaprzyjaźniony z miejscowymi pallotynami Durek wykonał wszystkie rzeźby dla tamtejszego kościoła seminaryjnego.

Durek był żonaty, jego żona Maria we wrześniu 1926 mieszkała z trójką dzieci: dwie córki bliźniaczki Wanda i Michalina oraz syn Stanisław, (mających wtedy od 7 do 9 lat) w Krakowie, przy ul. Retoryka 3; zwróciła się z prośbą do Wydziału Prezydialnego w Toruniu o nie wydanie mężowi paszportu, oskarżając go o alimenty. W Toruniu Durek mieszkał przy ul. Zygmunta Krasińskiego 80.

Bibliografia
  1. K. Przybyszewski,Toruński Słownik Biograficzny, t.7. ToMiTo. UMK Toruń 2014