Lutman Roman | Książnica Kopernikańska

Lutman Roman

Autor
Kazimierz Przybyszewski
Kategoria
Biogramy

LUTMAN ROMAN (Krystian Lutwiński), (1897-1973), dr filozofii, dziennikarz, publicysta, wicedyrektor Instytutu Bałtyckiego w Toruniu.

Urodził się 31 VII 1897 we Lwowie, w rodzinie krawca Franciszka i Ludwiki z Mandryków. Po ukończeniu szkoły podstawowej i gimnazjum w mieście rodzinnym (1903-15) studiował historię i geografię na Wydziale Filozofii UJK, uzyskując w 1921 stopień doktora filozofii na podstawie rozprawy: Instrukcje sejmikowe za czasów króla Michała. Przed pierwszą wojną światową należał do „Zarzewia" i Skautingu. 1 III 1917, będąc jeszcze studentem, rozpoczął pracę zawodową aplikanta w lwowskim Archiwum Krajowym Akt Grodzkich i Ziemskich i pozostawał formalnie na tym stanowisku do listopada 1923. Po przejęciu tej placówki przez Wydział Archiwów Państwowych Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego został pracownikiem państwowym tego archiwum.

W 1918 uczestniczył w walkach w obronie Lwowa. Urlopowany z archiwum w 1920-21 pracował podczas akcji plebiscytowej na Górnym Śląsku, w sekcji polskiego Wydziału Prasowego Komisariatu Plebiscytowego w Bytomiu, był korespondentem „Kuriera Lwowskiego". Przez pewien okres nadzorował z ramienia komisarza plebiscytowego działalność redakcji „Katolika". Brał udział w II i III powstaniu śląskim; podczas tego ostatniego pracował w redakcji czasopisma „Powstaniec", wydawanego początkowo przez dowództwo grupy „Wschód". W XI 1923, decyzją władz państwa został wysłany do Gdańska, by tam jako asystent państwowego archiwum pomorskiego i następnie jako zastępca komisarza Rządu Polskiego dla podziału archiwum państwowego w Gdańsku pracować nad ich podziałem. Prace te były mocno utrudniane przez władze niemieckie. Przerwy w pracy wykorzystał Lutman dla sporządzenia odpisów wielu cennych źródeł. Materiały te wykorzystał później w publikowanych pracach nad dziejami Gdańska i Pomorza. Pod koniec pobytu w Gdańsku, jako pracownik Komisariatu Generalnego RP pisał do „Baltische Presse", „Dziennika Berlińskiego" „Gazety Gdańskiej", warszawskiej „Epoki", „Głosu Prawdy", krakowskiego „II Kuriera Codziennego" i „Nowego Kuriera Polskiego", „Kuriera Lwowskiego". Od marca do lipca 1924 był redaktorem „Nowin Codziennych" w Opolu.

W XII 1926 został zastępcą, a następnie redaktorem naczelnym „Dziennika Lwowskiego". W I 1928 został kierownikiem biura prasowego Głównego Komitetu Wyborczego Narodowo-Chrześcijańskiego Zjednoczenia Pracy w Katowicach. Jednocześnie był kierownikiem, a później dyrektorem Biblioteki Sejmu Śląskiego w Katowicach. W 1929 pełnił obowiązki referenta prasowego w Śląskim Urzędzie Wojewódzkim. Współpracował jednocześnie z „Dziennikiem Berlińskim" „Strażnicą Zachodnią" i „Polskim Zachodem", w których rozważał zagadnienia kwestii niemieckiej na Śląsku. Po wyborach do sejmu i senatu w 1928 Lutman przeszedł do pracy w Związku Obrony Kresów Zachodnich, zajmując z początkiem 1931 na krótko stanowisko zastępcy kierownika okręgu i referenta prasowego. Po przedwczesnym zwolnieniu go z funkcji dyrektora Biblioteki Sejmu Śląskiego w marcu tego roku otrzymał stanowisko generalnego sekretarza i kierownika Działu Informacji Naukowych (DIN) oraz wicedyrektora w dobrze już prosperującym Instytucie Bałtyckim w Toruniu. Tutaj pod kierownictwem doktora Józefa Borowika, dobrze zorientowany w sprawach Pomorza i Bałtyku z okresu swej pracy w Gdańsku, w ciągu czterech lat, był świetnym redaktorem „Komunikatów" tego Działu, które stały się żywym łącznikiem Instytutu z całym aktywem naukowym Polski, zaangażowanym w zwalczanie fałszów naukowych, które preparowano w różnych instytucjach niemieckich „Komunikaty DIN Instytutu Bałtyckiego", do których Lutman zaangażował liczne grono współpracowników, były żywo przyjmowane przez czytelników, a także wykorzystywane do przedruków prasowych. Ponadto Lutman organizował akcje popularyzatorskie, cykle odczytów wybitnych naukowców i działaczy gospodarczych.

W IV 1934 wojewoda Michał Grażyński powołał Lutmana na dyrektora Instytutu Śląskiego w Katowicach. Tam m.in. zajął się organizacją wydawnictw, określeniem stanu potrzeb nauki na Śląsku, stworzeniem całościowej bibliografii dotyczącej Śląska, zainicjował inwentaryzację źródeł historycznych itp. Do tych prac szeroko zaangażował lwowskie środowisko humanistyczne. Z Ossolineum otrzymywał dublety książek, zalecił przygotowanie wydania źródeł, jak „Psałterza Floriańskiego" w 1936. Jak pisał Marian Dyba: gdyby nie II wojna światowa to dyrektor Lutman z Instytutu Śląskiego doprowadziłby do przekształcenia tej placówki w uniwersytet.

Po wojnie w I 1945 doprowadził do wznowienia działalności Instytutu Śląskiego i kierownictwa po nim w Katowicach aż do zlikwidowania go w 1948. Potem kierował wrocławskim Instytutem Śląskim, będącym filią Instytutu Zachodniego, a od 1957 do przejścia na emeryturę był dyrektorem nowego Instytutu Śląskiego w Opolu. Pełnił tę funkcję nieprzerwanie do 1963. Dzięki jego staraniom Instytut ten rozrósł się do rangi silnego ośrodka naukowo-badawczego i wydawnictwa w województwie opolskim. Lutman pracował społecznie w Związku Seniorów Związku Młodzieży Polskiej („Młodzieży Narodowej"), PZZ, Radzie Zrzeszeń Naukowo-Kulturowej i Artystycznej Ziemi Pomorskiej, Konfraterni Artystów w Toruniu, TNT, Towarzystwie Rozwoju Ziem Wschodnich — wiceprezes Koła Katowickiego, Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich. Do ostatnich dni swojego życia pełnił funkcję przewodniczącego Komitetu dla Spraw Instytutów Regionalnych i Regionalnych Ośrodków Naukowych przy Wydziale I PAN. Był członkiem honorowym Instytutu Zachodniego w Poznaniu, Instytutu Bałtyckiego w Gdańsku, Gdańskiego Towarzystwa Naukowego i Instytutu Śląskiego w Opolu, z którym przedwcześnie musiał się pożegnać, działając jedynie w jego Radzie Naukowej. Następnie podjął pracę w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu.

Autor wielu publikacji o polskim Pomorzu

Stale pomnażał swój dorobek naukowy, zwłaszcza w dziedzinie metodologii historii (Zagadnienie prawdy w historii, [w:] Księga pamiątkowa ku czci Oswalda Balcera, Lwów 1925; Zagadnienia filozof w historii [w:] Pamiętnik IV Zjazdu Historyków Polskich w Poznaniu, T 1: Referaty, Sekcja VII, Lwów 1925; Podstawy metodologiczne historiografii [w:] Pamiętnik VII Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich we Wrocławiu, Warszawa 1948, t. 2). Z zestawionej przez Joachima Glenska bibliografii wynika, że Lutman był autorem 115 rozpraw naukowych, artykułów, komunikatów, recenzji, przedmów do prac zbiorowych i periodyków oraz polemik. Reagował natychmiast w prasie na zakusy rewizjonistów, dostarczając na łamach najpierw komunikatów Instytutu Bałtyckieego, a później Instytutu Śląskiego argumentów w walce politycznej o polski stan posiadania na kresach zachodnich. Znaczną poczytnością cieszyła się broszura: Dziesięcioro o Pomorzu, wydana pod jego redakcją, w ramach „Biblioteczki Bałtyckiej", która prócz trzech polskich wydań opublikowana została w siedmiu językach, dobrze służąc ugruntowaniu praw Polskich do Bałtyku. Poza wymienionymi w bibliografii Glenska pracami Lutman był ponadto autorem następujących publikacji, które w większości świadczą o jego głębokim zaangażowaniu w sprawy pomorza: Legenda o Korfantym, „Głos Robotnika", 25 VII 1922 nr 168 s. 2; Zadania i prace Instytutu Bałtyckim, „Dzień Pom.", 14 II 1930 nr 36 s. 12; Walka z nazwami polskimi Pomorza w literaturze niemieckiej, „Dzień Pomorski", 18 IV 1931 nr 88 s. 7; Znamienna ewolucja. Niepowodzenie propagandy niemieckiej w sprawie Pomorza, „Goniec Nadwiślański", 25 VII 1931 nr 169 s. 5; toż: Znamienna ewolucja poglądów niemieckich na sprawę Pomorza, „Słowo Pomorskie", 24 VII 1931 nr 168 s. 3; Dwa klucze Pomorza. Umocnienie polskości i rozbudowa Gdyni, „Dzień Pomorski", 31 VII 1932 nr 174 s. 5; Dysproporcje w życiu państwa Polskiego. Na marginesie książki byłego ministra, inż. E. Kwiatkowskiego, „Dzień Pomorski", 27 III 1932 nr 72 s. 6; Instytut Bałtycki w Toruniu, „Strażnica Zach.", R. XI: 1932 nr 1 s. 86-89; Nauka w pracy dla Pomorza. III Naukowy Zjazd Pomorzoznawczy w Poznaniu, „Dzień Pomorski", 6 XI 1932 nr 256 s. 4; Wrogowie Pomorza i Polski Wspomnienie niemieckich wojskowych o wydarzeniach w r. 1918-20 —O książce O. Barka, Deutsche Wacht an der Weichsel, „Dzień Pomorski", 28 II 1932 nr 48 s. 5; toż: Pomorze jest polskie przyznaje to kombatant niemiecki autor wspomnień o wydarzeniach z r. 1918-20, „Goniec Nadwiślański", 28 II 1932 nr 48 s. 5; Zadania i prace Instytutu Bałtyckiego, „Dzień Pomorski", 14 II 1932 nr 36 s. 23; Zasłużona placówka w Gdańsku. Towarzystwo Przyjaciół Nauki i Sztuki w Gdańsku, „Dzień Pomorski", 11 XII 1932 nr 285 s. 6; Emigracja Niemców z Pomorza w okresie powojennym [w:] Stan posiadania ziemi na Pomorzu, Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego, T II: 1933 s. 172-84; Radiostacja nadawcza w Toruniu. Zadanie pomorsko-morskiej strażnicy na falach eteru, „Dzień Pomorski", 2 II 1933 nr 27 s. 4; Radiostacja nadawcza w Toruniu, „Od Naszego Morza", R. 5: 1933 nr 4 s. 197-98; Prusy Wschodnie w literaturze polskiej, „Front Zachodni", 1 XI 1933 nr 17/18 s. 22-23; Das Baltische Institut in Thorn, „Slavische Rundschau", Jg. 6: 1934 s. 203-6; Ewolucja polskości w Prusach Wschodnich w oświetleniu francuski publicysty, „Front Zachodni", 1 II 1934 nr 1 s. 6-7; O wyższą uczelnię na Pomorzu. Trzeba dyskusję wprowadzić na rzeczowe i realne tory, „Dzień Pomorski", 11 III 1934 nr 57 s. 6; Radiostacja w stolicy Pomorza będzie silniejszą od wszystkich radiostacji regionalnych, „Dzień Pomorski", 1 IV 1934 nr 75 s. 6, 4 IV 1934 nr 76 s. 3; W sprawie powszechnych wykładów Uniwersytetu Poznańskiego na Pomorzu, „Dzień Pomorski" 18 II 1934 nr 39 s. 6; Oblicze Śląska, „Strażnica Zachodnia", R. XIII; 1937, T. XVII s. 17-34.

Doktor Lutman zmarł 28 I 1973 we Wrocławiu, pochowany został w Alei Zasłużonych Cmentarza Osobowickiego. Odznaczony był Orderem Sztandaru Pracy II klasy, Medalem Niepodległości, Śląskim Krzyżem Powstańczym i Odznaką Budowniczego Wrocławia. W 1938 za szerzenie zamiłowania do literatury polskiej przyznano mu Srebrny Wawrzyn Polskiej Akademii Literackiej W 1931 Lutman zawarł związek małżeński z doktor Marią Kokoszyńską, ur. 6 XII 1905 w Bóbrce pod Lwowem, w rodzinie Stanisława i Eugenii z Sidorów. Ukończyła gimnazjum we Lwowie, następnie UJK., była asystentką przy Katedrze Filozoficznej tego Uniwersytetu, członkini zarządu Polskiego Towarzystwa Filozoficznego we Lwowie. Po wojnie profesor logiki Uniwersytetu Wrocławskiego.

Bibliografia
  1. K. Przybyszewski, Toruński Słownik Biograficzny, t.7. ToMiTo, UMK Toruń 2014