Autor
Tadeusz Zakrzewski
Kategoria
Biogramy

BUSZCZYŃSKI JÓZEF (1823-1887), drukarz, redaktor, wydawca.

Urodził się 23.II.1823 w Chwaliszewie, na terenie dzisiejszego Poznania, jako syn Pawła i Józefaty z domu Talińskiej. Wykształcony w zawodzie drukarza, pracował szereg lat w drukarni Michała Zoerna, istniejącej w Poznaniu w 1852-1867. Jak podał jego syn we własnoręcznie spisanych wspomnieniach, Buszczyński był przez wiele lat zarządcą tej drukarni. Z istniejących dokumentów wynika jednak, że był tylko zecerem i czeladnikiem drukarskim. Dopiero bowiem 12.VI.1866 zdał egzamin przed Królewską Komisją Egzaminacyjną w Poznaniu uprawniający go do samodzielnego prowadzenia drukarni.

Założyciel drukarni

W dniu 3.X tego roku władze rejencji w Kwidzynie udzieliły mu koncesji na założenie drukarni w Toruniu. Wtedy to wraz z L. Jagielskim, R. Szymańskim, Wł. Łebińskim i F. T. Rakowiczem, z inicjatywy patriotycznie usposobionej grupy podtoruńskiego ziemiaństwa, w zespole wytrawnych poznańskich dziennikarzy i wydawców, przybył do Torunia, by tu założyć Gazetę Toruńską. Pierwszy w ogóle dziennik Torunia, który miał ukazać się 1. I.1867. Na założenie drukarni polskiej otrzymał Buszczyński od Ludwika Ślaskiego, w imieniu przyszłych właścicieli tej gazety, pożyczkę w wysokości 3300 talarów pruskich, którą wpłacał na konto wymienionego w polskim Banku Kredytowym Donimirski, Kalkstein, Łyskowski i S-ka w Toruniu po 500 talarów rocznie.

Po zakupieniu w berlińskiej firmie W. Gronau prasy pospiesznej i bogatego zestawu czcionek oraz innych akcesoriów drukarskich, na łączną sumę 2575 talarów, Buszczyński urządził swą toruńską drukarnię w domu przy ul. Żeglarskiej 105, obecnie nr 10. Tam utworzono również redakcję Gazety Toruńskiej oraz jej spedycję przy założonej równocześnie księgarni nakładowej dr. Franciszka Tadeusza Rakowicza. Ukazanie się pierwszego numeru Gazety Toruńskiej nastąpiło zgodnie z planem, co spowodowało, że od 1.X.1867 zaczęła ukazywać się w Toruniu niemiecka gazeta codzienna Thorner Zeitung.

W 1872 wobec wyczerpania się kapitału akcyjnego spółki wydawców Gazety Toruńskiej i zagrożenia jej dalszego bytu mnożącymi się konfiskatami i procesami prasowymi , Buszczyński zgodził się przejąć jej nakład i druk na osobiste ryzyko i własny rachunek. W okresie od 1.I do 12. III.1873 oraz 17.VII-13.IX.1874 pełnił też funkcje i obowiązki redaktora odpowiedzialnego Gazety Toruńskiej.

W 1873-74 prześladowanie prasy polskiej w zaborze pruskim bardzo się nasiliło, zwłaszcza z powodu jej stanowiska w sprawach tzw. Kulturkampfu. Po czterech przewinieniach prasowych z okresu redagowania gazety Buszczyński w dniu 17. XI. 1874 skazany został na osiem tygodni więzienia, który to wymiar do 27.IV.1875, kiedy to zaczął odbywanie kary, zwiększył się do dwunastu tygodni. Dnia 15.IX.1874 znalazł się także w grupie ośmiu oskarżonych w procesie organizatorów w Toruniu polskich uroczystości 400-lecia urodzin M. Kopernika. Sąd jednak odrzucił wniosek prokuratury o skazanie go na karę więzienia, orzekając jedynie 15 talarów grzywny. Mimo tych kłopotów powodzenie drukarni Buszczyńskiego w Toruniu, gdzie istniały wówczas również trzy niemieckie zakłady poligraficzne, stale się umacniało. Otrzymywała ona również poważne zlecenia władz i urzędów, co spowodowane było wysoką jakością druków.

Obok Gazety Toruńskiej od 1871 drukowała ona popularny tygodnik polski Gospodarz – pismo rolnicze wydawane przez Edwarda Donimirskiego, oraz Przyjaciel – założony w 1875 przez I. Danielewskiego. Pracę drukarni utrudniały w tych latach częste zmiany redaktorów spowodowane licznymi procesami, a także obciążająca drukarnię ekspedycja pojedynczych egzemplarzy gazet do abonentów.

Druk dzieł Kraszewskiego

Od początku lat 70. Buszczyński zaczął angażować się jako polski działacz narodowy i społeczny. Wszedł w skład zarządu Toruńskiego Towarzystwa Pożyczkowego a w 1875 został jednym z pierwszych członków Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Począwszy od 1878 drukarnia jego zaczęła drukować wszystkie wydawnictwa tego towarzystwa. Nakładem księgarzy toruńskich, ale także wydawnictwa poznańskie i warszawskie, spod pras drukarni Buszczyńskiego wychodziły dzieła J. I. Kraszewskiego, T. Lenartowicza, H. Derdowskiego, P. Wilkońskiej, G. Zielińskiego i innych.

Uwzględniając potrzeby i upodobania ogółu polskiej ludności Torunia, składającej się głównie z robotników i drobnych rzemieślników z wykształceniem nie przekraczających trzech oddziałów pruskiej szkoły elementarnej , Buszczyński przez wiele lat drukował cieszące się dużą poczytnością tanie polskie kalendarze, w nakładach przekraczających nawet 20 000 egz. Ich wydawcą był najpierw dr F. T. Rakowicz, zaś od 1876-73 I. Danielewski i K. Świt.

Szczególnie przydatne dla umocnienia i rozwoju organizacji ludności polskiej Torunia i jego okolic były jednak drukowane przez zakład Buszczyńskiego liczne statuty, sprawozdania i poradniki tworzących się kolejno polskich instytucji i organizacji społecznych o charakterze prawnym, ekonomicznym i politycznym. W drukach tych zawarta jest cała historia rozwoju Torunia w XIX w. , lokalna szkoła polskiej literatury i historii, polskiego przemysłu i handlu, dokumentacja polskich wystaw, obchodów narodowych rocznic i uroczystości patriotycznych, jak również walki o polską reprezentację w organach przedstawicielskich miasta Torunia regionu i państwa pruskiego.

Już na początku lat 80. Buszczyński zapadł na zdrowiu i dotknięty został częściowym paraliżem, co spowodowało znaczne ograniczenie jego aktywności zawodowej. Zmarł w Toruniu 23. IV. 1887 i został pochowany na cmentarzu św. Jerzego . Z małżeństwa z Franciszką Maciejewską mial dwóch synów i dwie córki. Starszy, Bolesław, z wykształcenia meteorolog i astronom, pracował w obserwatoriach Poznania, Krakowa i Lipska.

Bibliografia
  1. T. Zakrzewski, Toruński Słownik Biograficzny t. I