WOJCIECHOWSKI STEFAN JAN (1901–1962) malarz toruński. Używał pseudonimu artystycznego Woj.
Urodził się 16 VI 1901 w Toruniu, w rodzinie inteligenckiej, jako syn sekretarza sądowego Bronisława oraz Jadwigi z Barabaszów, córki sekretarza sądowego. Miał siostrę Marię, zamieszkałą później w Kościerzynie.
W 1911 (lub 1912) ukończył szkołę powszechną w Człuchowie. Wcześnie osierocony przez oboje rodziców (śmierć matki – 1908 w Człuchowie, ojciec – 1912 w Gdańsku) przeszedł pod opiekę swego wuja, puckiego lekarza Józefa Żynda. Następnie uczęszczał do gimnazjum klasycznego „Conradinum” w Gdańsku, a później do progimnazjum klasycznego w Kościerzynie. W 1921 ukończył gimnazjum w Chełmnie, typu klasycznego. Jako ochotnik, jeszcze jako uczeń liceum, uczestniczył w wojnie polsko- rosyjskiej w 1920. Po zakończeniu działań wojennych powrócił do Torunia. W 1921–23 pracował w toruńskim Magistracie jako urzędnik admiistracyjno-biurowy.
W 1923 rozpoczął studia z zakresu malarstwa na ASP w Krakowie, głównie w pracowniach prof. Władysława Jarockiego i Feliksa Szczęsnego Kowarskiego. Zakończył je w 1928 wykonaniem pracy dyplomowej u F. S. Kowarskiego. W 1933 planował również podróż artystyczną do Włoch w celu uzupełnienia studiów artystycznych (nie zamieszczał jednak tego faktu w swoich życiorysach; zachowało się zaświadczenie Rektoratu ASP w Krakowie z 25 III 1933 o zamiarze udania się w podróż, wystawione dla uzyskania paszportu; o podróży wspomina także Tymon Niesiołowski, prof. malarstwa na UMK, w niezwykle pozytywnym dla Wojciechowskiego piśmie z 11 X 1949 polecającym go na stanowisko adiunkta).
Członek Konfraterni Artystów w Toruniu
W 1929–31 W. był członkiem lwowskiej grupy artyst. „Artes”. W 1931 brał udział we lwowskiej wystawie grupy (zaprezentował obrazy Pejzaż; Martwa natura i ryby). Równocześnie w 1928–30 pracował jako dekorator i scenograf w teatrze rewii „Gong”, założonym i prowadzonym przez Waleriana Jastrzębca-Rudnickiego, w Krakowie i we Lwowie (do momentu jego zamknięcia), a także podczas gościnnych występów w Warszawie i Łodzi. Współpracował wówczas z rzeźbiarzem Stanisławem Marcinowem.
W Krakowie Wojciechowski przez ok. roku pracował przy odnawianiu sal zamkowych na Wawelu pod kier. L. Pękalskiego (1928). Na przełomie 1930/31 powrócił na Pomorze. Do wybuchu wojny prowadził dorywczą działalność malarską (wykonywał głównie dekoracje wnętrz oraz malował obrazy sztalugowe), m.in. w Pucku, Kościerzynie i Grudziądzu. W 1932 powrócił tymczasowo do Torunia. Pracował w tym czasie jako wolny artysta malarz. Zajmował się malarstwem sztalugowym i dekoracyjnym. Organizował wystawy swoich prac.
Od 1936 należał w Toruniu do miejscowej Konfraterni Artystów. Od 1932 zajmował się malarstwem sztalugowym, dekoracją wnętrz oraz polichromowaniem kościołów pomorskich. Wojciechowski. zaangażował się również w dyskusje teoretyczne na temat kształtu i charakteru sztuki pomorskiej. Wyrazem jego aktywności na tym polu był artykuł O wyraz plastyczny Pomorza („Dzień Pomorski”, 1935).
Podczas okupacji niemieckiej Wojciechowsk kilkakrotnie zmieniał miejsce pobytu i pracy. Najpierw był malarzem pokojowym-rzemieślnikiem w Świedziebni (1939–44) w pow. rypińskim. Następnie wrócił do Torunia i został zatrudniony w Teatrze Miejskim, w dekoratorni, w charakterze pomocnika malarskiego (1944). W tym roku odgórną decyzją administracji niemieckiej został skierowany do pracy w fabrycznym warsztacie ślusarskim niemieckiej firmy Metall Union, jako uczeń zawodu. Równocześnie był zmuszany do wykonywania różnych prac fizycznych (np. kopania rowów).
Po zajęciu Torunia przez Niemców formalnie został wcielony do armii niemieckiej (listopad 1939–kwiecień 1945). W 1942 został zmuszony do podpisania III grupy niemieckiej listy narodowej (oficjalnie zrehabilitowany w Tucholi 31 X 1945). W wyniku mobilizacji Wojciechowskiego przydzielono do pracy przy niemieckich taborach kolejowych (od listopada 1944). Wskutek tego musiał opuścić Toruń i do końca wojny przebywał pod Berlinem.
Adiunkt w Katedrze Malarstwa Sztalugowego UMK
Po powrocie do Polski, w 1945–46 Wojciechowski wraz z rodziną mieszkał w Lubiewie koło Tucholi; pracował tam jako malarz pokojowy. Po powrocie do Torunia w 1946 prowadził doraźną działalność malarską. 1 X 1949 rozpoczął pracę na UMK jako adiunkt w Katedrze Malarstwa Sztalugowego Wydziału Sztuk Pięknych. W 1960 i ponownie wiosną 1961 dziekan wydziału złożył wniosek o mianowanie Wojciechowskiego docentem, który – mimo pozytywnej opinii prof. Tymona Niesiołowskiego (14 V 1961) – ostatecznie nie został zrealizowany. Oficjalnym powodem braku awansu było wygaśnięcie uprawnień Głównej Komisji Kwalifikacyjnej i brak nowych przepisów o trybie awansów. (Z tych samych powodów niepowodzeniem skończyła się próba pośmiertnego nadania Wojciechowskiemu ww. stanowiska). Ostatecznie ponownie powołano Wojciechowskiego na stanowisko adiunkta (do 1964). Mimo wysokich ocen pracy artystycznej i dydaktycznej Wojciechowski w 1954 złożył rezygnację z zajmowanego stanowiska i z pracy na UMK. Wskutek interwencji kierownika Zakładu Malarstwa rezygnację w trybie administracyjnym anulowano.
Wystawy i nagrody
Wojciechowski aktywnie działał w ZPAP. Oprócz ćwiczeń dla studentów w pracowni malarstwa od 1951 prowadził także zajęcia teoretyczne z zakresu historii sztuki (np. z historii sztuki Bliskiego Wschodu). W pracy naukowej zajmował się m.in. kwestią wpływu sztuki orientalnej na gotyk pomorski. Od lipca 1951 był kierownikiem delegatury ZPAP w Toruniu (zmieniając na tym stanowisku Alojzego Gossa). W 1952 także pełnił kierownicze stanowisko w ZPAP (w 1952 przewodniczył toruńskiej delegaturze, a po nim funkcję tę w tym roku jeszcze pełnili Eugeniusz Przybył i Alojzy Goss). Następnie Wojciechowski objął prestiżowe stanowisko wiceprezesa Zarządu Okręgowego Bydgoszcz.
Wojciechowski prezentował swoje prace na licznych imprezach artystycznych organizowanych przez ZPZP (w 1945–49 wziął udział w 21 wystawach okręgu bydgoskiego wystawiał w Warszawie (1951–54, 1956, 1959), Krakowie, Bydgoszczy, Lublinie, Olsztynie (1962) i Radomiu (1955, 1957, 1960). Łącznie był organizatorem 36 wystaw, w tym 5 indywidualnych. W 1957 zorganizował wystawę indywidualną w Toruniu i Ciechocinku, na której zaprezentował 50 obrazów olejnych oraz rysunków. Podczas kolejnej wystawy w Toruniu (1959) przedstawił 50 rysunków, akwarel i gwaszy. Podczas zbiorowej wystawy jego prac w toruńskim Dworze Artusa (kwiecień–maj) można było obejrzeć 40 prac malarskich, wykonanych w technice olejnej, tuszu oraz technice mieszanej. W uznaniu twórczości został uhonorowany kilkoma nagrodami artystycznymi, m.in. w 1947 nagrodą Wojewódzkiej Rady Narodowej w Olsztynie za panneau dekoracyjne „Brda”. W następnym roku wziął udział w konkursie na polichromię foyer teatru w Bydgoszczy i zdobył 3. miejsce.
Najwyższym wyróżnieniem jego twórczości była nagroda Klubu Marynistów na II Ogólnopolskiej Wystawie Malarstwa Marynistycznego w Warszawie (1959). W 1961–62 zaprezentował swoje prace na jubileuszowej wystawie malarstwa Polskie Dzieło Plastyczne w 15-lecie PRL w Warszawie. W 1962 wziął udział w I Festiwalu Polskiego Malarstwa Współczesnego w Szczecinie. Wystawiał również za granicą. W 1963 zorganizowano wiele pośmiertnych wystaw prac Wojciechowskiego w Toruniu, Bydgoszczy, Włocławku, w Kołobrzegu, Zielonej Górze i Gorzowie.
Spuścizna literacka i malarska
Pod koniec życia zajął się twórczością poetycką. W 1955 ostatecznie zredagował przygotowywany od dłuższego czasu zbiór ilustrowanych szkiców literackich o Chełmnie. W związku z prowadzeniem rozlicznych prac przy polichromowaniu ścian kościołów pomorskich w 1952 wszedł do Komisji Sztuki Sakralnej Diecezji Chełmińskiej. Wykonał polichromie ścienne w kościołach parafialnych w Lubiewie, Helu, Żmijewie koło Brodnicy i Kijewie Królewskim oraz w kościele klasztornym Franciszkanów w Wejherowie.
W 1960–62 pisał wiersze o charakterze religijnym i transcendentalnym. Pozostawił bogatą spuściznę literacką w rękopisie: dramaty i eseje, opracowania dotyczącej teorii sztuk plastycznych (głównie malarstwa) oraz technologii malarskiej. Zajmował się także tłumaczeniami z języka niemieckiego (np. Dziennik malarza i podróżnika osiemnastowiecznego Daniela Chodowieckiego). Wojciechowski. malował portrety, zarówno realistyczne (portret żony i córki,) jak i groteskowe, pejzaże oraz martwe natury.
W twórczości plastycznej Wojciechowskiego charakterystyczna jest ewolucja stylu oraz różnorodność formalna i tematyczna obrazów. Wojciechowski tworzył w nurcie realistycznym, kładąc nacisk na czysto malarski walor obrazów z tendencją do delikatnego zacierania konturów i uwypuklania trójwymiarowego tła. Całość charakteryzująca się wytwornością kształtów i subtelnością kolorów utrzymana była w dyscyplinie kompozycyjnej. Wojciechowski szukał własnej drogi twórczej, wypowiadając się zwłaszcza w dziedzinie polichromii ściennych, w których ok. 1956 zaczął łączyć indywidualny ciężki koloryt malowideł z ideami purystów francuskich Amédéé Ozenfanta i Charlesa Jeannereta. Natężenie światła w jego obrazach wydobywało zwartość kompozycyjną malowideł.
Kolejnym etapem rozwoju jego twórczości (l. 50. XX w.) był zwrot w stronę kubistycznej aranżacji przestrzeni i zainteresowanie scenami rodzajowymi ujmowanymi pod kątem założeń formalnych kubizmu (Maskarada 1957; Pijacy 1959; Przystań w nocy 1959; Port rybacki 1969). W twórczości Wojciechowskiego można również wyszczególnić epizod postimpresjonistyczny (Autoportret 1948). Wiele jego obrazów wykazuje silny wpływ prymitywizmu oraz odwołań do sztuki ludowej regionu pomorskiego. Zapewne pod wpływem polichromii kościelnych ujawniła się również tendencja do dekoracyjnego monumentalizmu.
Wojciechowski był także zdolnym rysownikiem. Narysował portrety prof. UMK: Bronisława Jamontta, Stanisława Borysowskiego i Jerzego Remera. Kilka prac Wojciechowskiego nabyło od jego rodziny Muzeum Okręgowe w Toruniu.
W 1937 Wojciechowski. zawarł związek małżeński z Kazimierą Czarnowską (ur. 3 V 1902 w Zalesiu). Mieli dwoje dzieci: córkę Urszulę (ur. 11 VII 1939 w Grudziądzu) oraz syna Andrzeja Antoniego (ur. 1 XII 1941 w Świedziebni; znany rzeźbiarz, pedagog i pracownik UMK. W 1967 ukończył PWSSP we Wrocławiu. Od 1976 pracuje na UMK, na stanowisku kierownika Pracowni Rozwijania Twórczości Osób Niepełnosprawnych. Tworzy niemal naturalnej wielkości, niezwykle ekspresyjne, gipsowe figury ludzkie, malowane kolorowymi farbami).
Wojciechowski. zmarł 19 VIII 1962 w Lubiewie. Pochowany został w Toruniu na Cmentarzu Staromiejskim św. Jerzego. W Toruniu mieszkał przy ul. Wyczółkowskiego 10/2.
- A. Kucharski,Toruński Słownik Biograficzny t. VI, ToMiTo, UMK, Toruń 2010