Autor
Adam Kucharski
Kategoria
Biogramy

STANISZEWSKI JÓZEF (1764–1826) złotnik toruński.

W dokumencie podawany jest różny wiek Staniszewskiego. W księdze zgonów toruńskiej parafii św. Jana datę jego urodzenia ustalono na 1764, natomiast w rejestrze ludności Starego Miasta  na 1765 lub nawet 1762.  Staniszewski był przybyszem z Koła w Wielkopolsce. W 1784 został przyjęty na naukę do warsztatu mistrza złotniczego Karola Magierskiego. Po kilku latach nauki ożenił się (3 IV 1793) z Marianną z Dzięcielewskich (1733–98), wdową po złotniku K. Magierskim (od 1770 była jego drugą żoną). Małżeństwo to pozostało bezdzietne. Jako starającemu się o rękę wdowy po mistrzu przysługiwało mu, zgodnie ze statutami cechowymi, skrócenie o połowę okresu praktyki (mutjaru).

Mistrzem został krótko po zawarciu małżeństwa i przejęciu warsztatu swego nauczyciela (15 X 1793). Po śmierci pierwszej żony Staniszewski ożenił się (1799) z Jadwigą z Gryszpanowiczów (ur. 1779), pochodzącą z Rypina, siostrą tamtejszego wikariusza Pawła Gryszpanowicza. Z tego małżeństwa narodziło się kilkoro dzieci: Józef Franciszek (ur. 1800, zm. 27 X 1801), Julianna (ur. 1803), Józef (ur. 1807), Anna Józefina (ur. 9 IV 1802), Katarzyna (ur. 1808), Magdalena Julia (ur. 1810), Salomea Dorota (ur. 1811), Aleksander Stanisław (1813–5), Konrad (ur. 1816), Paulina (ur. 1820). Jego syn Józef (drugi o tym imieniu) uczył się w toruńskim Gimnazjum Akademickich. Został wpisany jako katolik i aurifabri filius do siódmej klasy (14 X 1816).

Starszym cechu  został w 1811. Funkcję tę pełnił dożywotnio. Ostatni wpis w księdze cechowej dotyczący Staniszewskiego pochodzi z 25 IV 1824. Może to świadczyć o zakończeniu działalności zawodowej pod koniec życia, prawdopodobnie ze względu na zły stan zdrowia. Jego zastępcami byli wówczas Carl Wilhelm Knorr i Heinrich Daniel Clausen. Księgi cechowe nie odnotowują żadnych uczniów Staniszewskiego, co może potwierdzać załamującą się pozycję złotnictwa toruńskiego.

Staniszewski należał do bogatych i prominentnych przedstawicieli społeczności toruńskich katolików. Był w radzie parafialnej kościoła św. Jana. W Toruniu mieszkał wraz z pierwszą żoną Marianną przy ul. Panny Marii 2, a z drugą żoną Jadwigą i dziećmi – w Starym Mieście, w domu nr 76 (obecnie ulica Łazienna). W specjalnym opisie inwentarzowym domów Starego Miasta  (ok. 1807) zanotowano, że był dziedzicznym właścicielem okazałej czterokondygnacyjnej kamienicy (z tyłu zniszczonej w wyniku wybuchu). Staniszewski zmarł w Toruniu  w wyniku paraliżu 5 V 1826 i został pochowany na cmentarzu  parafialnym św. Jana.

Staniszewski osługiwał się cechą imienną w postaci monogramu JS, umieszczoną w owalnym lub prostokątnym otoku. W 1811–26 jako probierz cechowy używał znaku z inicjałem  wybijanym negatywowo. W pracach złotniczych  Staniszewski kontynuował tradycje plastyczne swoich polskich  poprzedników w cechu: Karola Magierskiego i Jana Letyńskiego.

Poziom artystyczny jego prac jest wprawdzie dość przeciętny, jednakże obok słabych realizacji możemy też wskazać dzieła wykonane solidnie, szczególnie te pochodzące z początkowego  okresu twórczości, mimo wyjątkowo trudnych warunków pracy toruńskich  złotników na przełomie XVIII i XIX w. Staniszewski  głównie na rynek lokalny, zarówno na potrzeby kościołów w samym Toruniu, jak i dla mniejszych świątyń podtoruńskich (np. łódka na kadzidło z Papowa Biskupiego). Większość jego zachowanych prac nie jest datowana.

Monstrancje i plakietki wotywne

Za najcenniejsze wytwory należy uznać trzy monstrancje z kościołów: we Wrockach (1802; fundowana przez Bartłomieja Grajkowskiego) oraz w Chełmnie i Brodnicy. Tę ostatnią Staniszewski wykonał jeszcze w stylu rokokowym, co jest widoczne szczególnie w sposobie kształtowania ramion, kontynuując tym samym dawniejsze tradycje Magierskiego i Letyńskiego. Ciekawa jest także rokokowa monstrancja z kościoła Mariackiego w Chełmnie, odznaczająca się już jednak znacznym stopniem barbaryzacji i nieporadnym kształtowaniem zdobiących ją postaci.

Z naczyń liturgicznych, stanowiących zapewne obok monstrancji domenę warsztatu Staniszewskiego, zachowały się zaledwie dwa kielichy (w Kruszynach oraz katedrze w Pelplinie) oraz dwie pateny (w Kruszynach i Radzyniu Chełmińskim). Jednak kielich z kościoła parafialnego św. Mikołaja w Kruszynach (1805; fundowany przez B. Grajkowskiego) z prymitywnie trybowaną postacią św. Bartłomieja zdradza już małe umiejętności mistrza złotniczego.

Staniszewski tworzył także srebrne sukienki na obrazy ołtarzowe. W całości zachowała się sukienka na obraz św. Tekli w kościele parafialnym w Kikole. Natomiast jedynie we fragmentach znana jest sukienka na obraz NMP w Radzyniu Chełmińskim. Resztę znanych wytworów jego warsztatu stanowią różnego rodzaju paramenty liturgiczne. Są to niewielkich rozmiarów plakietki wotywne z Torunia (dwie z kościoła św. Janów i jedna z kościoła św. Jakuba).

Spośród wyrobów wotywnych należy wymienić plakietkę wotywną z kościoła św. Janów. Została ona ufundowana – jak informuje trybowana inskrypcja – 3 II 1799 przez szypra Jana Breiera, asesora toruńskiego bractwa sterników. Scenka rodzajowa ukazuje załadowany zbożem galar wiślany ze stojącym na nim sternikiem w kapeluszu o szerokiej krezie. Dla kościoła Świętojańskiego  Staniszewski wykonał jeszcze dwie inne plakietki. Jedną z przedstawieniem św. Tomasza z pastorałem i w stroju biskupim (niedatowana) i drugą bez sceny figuralnej (1822; ufundowana przez Jakuba Opasnego). Dla kościoła św. Jakuba  Staniszewski stworzył plakietkę wotywną z przedstawieniem św. Barbary oraz aplikacje na obraz Matki Boskiej (przed 1811), składające się z szat i korony z kwiatów Marii oraz promienistego nimbu nad głową Dzieciątka. Plakietki wotywne  Staniszewski wykonał także dla kilku mniejszych ośrodków: w Poniatowie (dwie plakietki z ok. 1800), Kcyni (1806), Pakości (przed 1811), Młyńcu Drugim, Unisławiu. W tym zestawie szczególnie warta zauważenia jest plakietka z Młyńca, przedstawiająca znaną scenę ze św. Jerzym zwyciężającym smoka.

Staniszewski. wykonywał także naczynia na oleje święte, o czym świadczy zachowany egzemplarz z Radzynia Chełmińskiego, pochodzący z okresu jego późnej twórczości (ok. 1820). W repertuarze artystycznym Staniszewskiego znajdowały się także inne paramenty liturgiczne, np. łódki na kadzidło (zachowany egzemplarz w kościele parafialnym w Pałukach).

Jego dzieła nie dorównywały jednak poziomem wykonania i precyzją szczegółów wyrobom Letyńskiego oraz Magierskiego. Plastyka małych form wotywnych u Staniszewskiego zapowiada już niemal całkowity upadek wspaniałych tradycji złotniczych w Toruniu. Sposób kształtowania postaci jest tu naiwny i charakteryzuje się daleko posuniętą deformacją, co przywodzi na myśl raczej sztukę ludową i dziecięce rysunki niż dzieło dojrzałego mistrza. Ich liczba wskazuje, że stanowiły spory procent produkcji warsztatu Staniszewskiego.

Bibliografia
  1. A. Kucharski, Toruński Słownik Biograficzny t. VI, ToMiTo, UMK, Toruń 2010