Autor
Anna Zakrzewska
Kategoria
Biogramy

PRZYBYŁOWA JANINA MARIA (1892–1975), z domu  Fitowska, nauczycielka, bibliotekarka, działaczka kulturalno-społeczna, dyrektor Książnicy Miejskiej w Toruniu.

Urodziła się 1 IX 1892 w Baszni Dolnej w pow. lubaczowskim, w rodzinie inteligenckiej jako jedyna córka Edwarda i Eugenii z domu Tacy. Po ukończeniu szkoły powszechnej w Lubaczowie i Szkoły Wydziałowej w Jarosławiu dalszą naukę odbywała w Seminarium Nauczycielskim Żeńskim w Przemyślu.

W 1912 podjęła pracę jako nauczycielka szkoły powszechnej w Baszni Dolnej. Od września 1919 była nauczycielką języka polskiego  w Szkole Żeńskiej Wydziałowej, a od września 1922 zaczęła pracę w Szkole Powszechnej im. Grzegorza Piramowicza w Przemyślu.

W 1923–25, korzystając z urlopu, odbyła 2-letnie studia nauczycielskie na Wydziale Polonistyki Państwowego  Instytutu Nauczycielskiego w Warszawie; ukończyła je z wynikiem bardzo dobrym. W roku akademickim 1924/5 studiowała też na Wydziale Filologi Uniwersytetu Warszawskiego.

Polonistka w Męskim Seminarium  Nauczycielskim w Toruniu

Od września 1925 rozpoczęła pracę jako polonistka w II Państwowym Seminarium Nauczycielskim Męskim w Przemyślu. We wrześniu 1928 na własną prośbę została przeniesiona na takie samo stanowisko do Męskiego Seminarium Nauczycielskiego w Toruniu. Tu poznała Eugeniusza Przybyła – prof. malarstwa i rysunku., z którym w 1933 zawarła małżeństwo i wychowywała jego 10-letnią wtedy córkę Jadwigę. W 1935, w związku z likwidacją seminariów nauczycielskich, Przybyłowa. została przeniesiona do istniejącego już (w tym samym budynku) Państwowego Żeńskiego Gimnazjum i Liceum im. Królowej Jadwigi. Tu, obok pracy pedagogicznej, zaangażowała się w działalność kulturalno-społeczną w Towarzystwie Czytelni Ludowych, organizując dla młodzieży szkolnej i społeczeństwa Torunia spotkania autorskie ze znanymi pisarzami: G. Morcinkiem, J. Iwaszkiewiczem, Z. Kossak-Szczucką, M. Dąbrowską, S. Wasylewskim, A. Nowaczyńskim. Wraz z mężem – miłośnikiem literatury i bibliofilem – zawiązała z niektórymi z nich trwałe przyjaźnie, potwierdzone w zapisach w prowadzonej przez małżeństwo „Księdze gości”.

Udzielała się również w toruńskiej  Konfraterni Artystów i Towarzystwie  Poligraficznym, sporządzając sprawozdania ze spotkań tych stowarzyszeń. Na pocz. 1939 została też przyjęta do ekskluzywnego (założonego przez Z. Mocarskiego – ówczesnego dyrektora Książnicy Miejskiej w Toruniu) Towarzystwo Bibliofilów im. Lelewela, gdzie powierzono jej funkcję sekretarza i protokolanta (dokumenty Towarzystwa przechowywała przez okres wojny we własnym mieszkaniu).Założyła także Kółko Bibliofilskie w swojej szkole.

Po wkroczeniu Niemców, na początku  września 1939 Przybyłowa wraz z pasierbicą opuściła Toruń, dotarła do Włocławka. Mąż, z zamiarem późniejszego dołączenia do najbliższych mu osób, pozostał w Toruniu, by uratować ich księgozbiór przed niemiecką grabieżą. Wkrótce jednak, po umieszczeniu córki u rodziny, Przybyłowa powróciła do Torunia. Egzystencję materialną zapewniła sobie i mężowi pracą – najpierw jako tłumaczka metryk w USC, następnie od kwietnia 1943 jako bibliotekarka w Książnicy Miejskiej w Toruniu, gdzie dyrektor  Otton Freymuth, Niemiec, potrzebował pracownika do wyszukiwania i segregowania polskich książek. Równocześnie Przybyłowa prowadziła w swoim mieszkaniu tajne nauczanie w zakresie języka polskiego młodzieży z Torunia  i okolicy (m.in. z Małych Radowisk przyjeżdżało do niej rodzeństwo: Elżbieta, Maria i Stanisław Łęgowscy, których jeszcze w 1947–53 utrzymywała na stancji, zajmując się wspólnie z mężem ich dalszym kształceniem i wychowaniem).

Po zakończeniu wojny – od lutego 1945 była nauczycielką w Państwowym  Liceum i Gimnazjum im. Mikołaja Kopernika, a od września tego roku do sierpnia 1946 w II Liceum i Gimnazjum im. Królowej Jadwigi. Równocześnie (15 III 1945) została oddelegowana przez kuratorium do pracy w Książnicy Miejskiej w Toruniu jako jej kierownik, a od 1948 jako p.o. dyrektora. Z wielką ofiarnością porządkowała zbiory, ustalała ich stan po niemieckiej  okupacji, zabiegała o odzyskanie części wywiezionej do Niemiec. Proces ten opisała w pracy Książnica Miejska im. Kopernika wobec lawiny. Sprawozdanie o stanie księgozbioru po okupacji niemieckiej (Tor. 1945). 22–29 IX 1946 była główną organizatorką wystawy w Ratuszu nt. druków toruńskich  XVI–XX w. i autorką przewodnika po tejże wystawie.

Inicjatorka budowy siedziby dla Książnicy

W 1946–48, powołując się na dekret o bibliotekach z 17 IV 1946, włożyła wiele starań, by wstrzymać fuzję Książnicy z tworzoną wówczas Biblioteką UMK i zachowanie niezawisłości Książnicy Miejskiej  jako instytucji samorządowej. W 1950 z inicjatywy Przybyłowej MRN w Toruniu  podjęła uchwałę o konieczności budowy nowego budynku dla Książnicy w związku ze wzrastającą ciasnotą lokalową dla powiększających się zbiorów i pogarszającym się stanem budynku przy ul. Wysokiej 16. Uchwała ta jednak, choć poparta została przez Naczelną Dyrekcję Bibliotek w Ministerstwie Oświaty i znalazła się w Perspektywicznym planie rozbudowy sieci bibliotek  na terenie miasta Torunia w latach 1950–65, z powodu braku funduszy nie została zrealizowana w tych latach, lecz dopiero w 1973 w związku z 500-leciem urodzin Mikołaja Kopernika.

Działalność popularyzatorska

Pod kierownictwem Przybyłowej, obok głównego budynku Książnicy Miejskiej (ul. Wysoka 16) z naukowym  księgozbiorem regionalnym, powstała sieć bibliotek powszechnych – miejskich wypożyczalni i czytelni dla dorosłych i dzieci w różnych dzielnicach Torunia (w 1952 były już 22 takie placówki). W uznaniu dla działalności Przybyłowej Książnicy Miejskiej otrzymała zespołową nagrodę od centralnych władz bibliotecznych „za harmonijne współdziałanie biblioteki naukowej z filiami oświatowymi  w zakresie propagandy książki i czytelnictwa”.

Tę popularyzatorską działalność Przybyłowa  prowadziła również w formie pogadanek przez radiowęzeł toruński lekcji bibliotecznych  dla młodzieży, ale przede wszystkim jako autorka ok. 30 artykułów w czasopiśmie  bibliotekarskim i prasie regionalnej; ich zakres tematyczny jest dość szeroki: bibliotekoznawstwo i bibliofilstwo, historia książki i literatury, historia najnowsza, a także historia sztuki w formie wspomnień o znanych artystach toruńskich. Przykładowo wymienić można: Bibl. Tor. („Bibliotekarz” 1946, nr 10); Książnica Miejska w służbie mas (IKP, 4 III 1952); W stulecie toruńskiego „Pana Tadeusza” (IKP, nr 327); Dziewczęta toruńskie  w walce z okupantem („Nowości” 1968, nr 89) czy wspomnienia o I. Zelku, I. Mazurku, T. Niesiołowskim. Z obszerniejszych prac Przybyłowej wymienić należy: zamierzoną od pierwszych lat powojennych antologię Torunia w opisach poetyckich. Głosy wieków (Tor. 1958, jej drugie.\wydanie  i oprac. przez T. Friedelównę ukazało się jako wydawnictwo nr 1 „Biblioteczki Rocznika Toruńskiego” w 1973); pracę na konkurs ogłoszony przez redakcję „Bibliotekarza” na wspomnienia bibliotekarzy, za którą otrzymała wyróżnienie i której fragment pt. Z notatnika bibliotekarza został wydrukowany w „Bibliotekarzu” (1961, nr 1); zarys życia i działalności Z. Mocarskiego W służbie książki (w zbiorowej pracy Zygmunt Mocarski, Tor. 1946); obszerny biogram M. Sydowa wraz z bibliografią jego prac Marian Sydow – toruński cicerone („Rocznik Toruński” 1971, r. 5–6).

Równocześnie z pracą zawodową, naukową i oświatową wznowiła po wojnie działalność bibliofilską. Już w 1946 opublikowała artykuł Toruń– jedno z najżywszych ognisk życia bibliofilskiego w Polsce („Rob. Pom.”, nr 306), w którym omówiła działalność i historię Tow. Bibliofilów im. Lelewela, zamiłowania kolekcjonerskie jego członków oraz zasługi Z. Mocarskiego i T. Pietrykowskiego.

Z okazji 20-lecia Towarzystwa wygłosiła referat  pt. Jakub Kazimierz Rubinkowski, poczmistrz i radny miasta  Torunia z epoki saskiej, autor „Janiny” (w dwusetną rocznicę zgonu). W 1949 tekst wydała w serii „Wydawnictwa Książnicy Miejskiej im. Mikołaja Kopernika” (nr 7). Publikacja, która była przypomnieniem ważnej dla historii Torunia postaci, stała się dla Przybyłowej podstawą do uzyskania przez nią stopnia mgra w zakresie filologii polskiej w listopadzie 1950 na Uniwersytecie Warszawskim (przy uznaniu dyplomu przedwojennych studiów w Instytucie Nauczycielskim i złożeniu egzaminów końcowych na Wydziale  Humanistycznym UW). Również w listopadzie 1950 (wraz z dwiema pracowniczkami Książnicy Miejskiej – I. Jaworczakową i J. Budkowską)  uczestniczyła w Konferencji Pracowników Naukowych  Archiwów i Bibliotek w ramach I Kongresu Nauki Polskiej.

W grudniu 1951 decyzją MRN w Toruniu otrzymała formalną nominację na stanowisko dyrektora Książnicy Miejskiej Torunia. W lipcu 1954 przestała nim być w wyniku wypowiedzenia pracy przez te same władze z racji wysługi lat. Otrzymała wtedy zatrudnienie w Bibliotece UMK jako członek zespołu Słownika biograficznego pracowników Książki Polskiej, do którego opracowała biogramy sześciu zasłużonych na tym polu Pomorzan (K. Kruszyńskiego, E. Lambecka, H. Strobanda, Z. Mocarskiego, M. L. i J. Sczanieckich). Opublikowała też artykuł Z dziejów biblioteki Sczanieckich (ZN UMK, Nauka o Książce 5, 1968). Od 1957–62 pracowała na stanowisku bibliotekarki szkolnej w Liceum im. Mikołaja Kopernika, starając się rozwijać wśród młodzieży zamiłowanie do książki.

Przybyłowie zgromadzili ponad 10-tys. księgozbiór, który w 1962 przekazali Bibl. UMK. Posiadali też, oprócz obrazów E. Przybyła, kolekcję dzieł malarskich – darów od zaprzyjaźnionych artystów (F. Krasowskiego, I. Mazurka, E. Grossa, T. Niesiołowskiego), z której część znalazła się także w Bibl. UMK. Po śmierci męża (1965) Przybyłowa utrzymywała sporadyczne kontakty z Tow. Bibliofilów im. Lelewela, przyjmując we własnym mieszkaniu bliżej zaprzyjaźnionych jego członków.

Z powodu pogarszającego się zdrowia (przede wszystkim utraty wzroku) we wrześniu 1974 przeniosła się do Domu Emerytów i Rencistów w toruńskiej dzielnicy Wrzosy.

Zmarła 12 X 1975. Została pochowana obok męża na cmentarzu   Garnizonowym przy ul. Grudziądzkiej w Toruniu. Pozostawiła w rękopisie pamiętnik z lat 1928–65, w którym przekazała relację o pracy swojej, męża i innych znanych w Toruniu osób oraz wiele literackich opisów i wrażeń z wakacyjnych podróży po Polsce (m.in. Kraków, Zakopane, Lwów i Kresy, Gdańsk).

Przybyłowa otrzymała odznaczenia i wyróżnienia: Srebrny Medal za długoletnią służbę (od Kuratora Okr. Szkolnego Pom., 1938), Medal X-lecia PRL (1955), Złoty Krzyż Zasługi (1957), Nagrodę imienną Torunia dla Twórców i Działaczy Kultury (1961), Krzyż Kawalerski OOP (1962) oraz godność członka honorowego Tow. Bibliofilów im. Lelewela (1973). W Toruniu Przybyłowa mieszkała do 1933 przy ul. Klonowica 4, do 1935 przy Fosie Staromiejskiej 30 (40), następnie przy ul. Adama Mickiewicza 116.

Imieniem J. i E. Przybyłów nazwana została jedna z ulic na toruńskim Rubinkowie.

Przybyłowa Janina Maria
Bibliografia
  1. A. Zakrzewska, T. Zakrzewski, Toruński Słownik Biograficzny t. VI, ToMiTo, UMK, Toruń 2010